Year-1, Issue-6, November-December 2011

 

Home ભરત મકવાણા ડૉ. વિશ્વનાથ પટેલ ધ્વનિલ પારેખ અજિત મકવાણા ધારિણી મહેતા ડૉ હેતલ ઠક્કર हरेश एवं शिवदत्ता
Welcome to Sahityasetu

You are free to read the journal. A line of comment will definitely help us to improve.

Sahityasetu

ISSN:2249-2372

 

સંશોધન: માનવવિદ્યાઓ અને વિજ્ઞાન સંદર્ભે

ડૉ.હેતલ ઠક્કર

 

માનવને બીજા પ્રાણીઓથી અલગ પાડે છે એનું ચિત્ત. અન્ય પ્રાણીઓની સરખામણીએ માનવનું મગજ અતિ વિકસીત છે અને ક્રમશઃ એ પ્રક્રિયા ચાલુ  જ છે. પેઢી દર પેઢી એમાં ઉમેરો થઈ રહ્યો છે. એની આ વિશેષતા આવી છે એની એકદમ વિશિષ્ટ એવી કૂતુહલવૃત્તિમાંથી. અન્ય પ્રાણીઓની સરખામણીએ એની કૂતુહલવૃત્તિ પ્રબળ હોવા ઉપરાન્ત તે કૂતુહલને પોષવા માટે જે સાહસ કરે છે, જે ખાંખતથી મંડ્યો રહે છે અને કશીક ભાળ મેળવીને જ જંપવાની એની જોરદાર વૃત્તિ એટલે સંશોધનવૃત્તિ. આજે પૃથ્વી ઉપર અને હવે તો ગર્વભેર કહી શકીએ કે પૃથ્વી જ નહીં, બીજા ગ્રહો અને સૂર્યમાળાની આખીએ બાઉન્ડ્રીમાં આ માનવ પોતાની આ કૂતુહલવૃત્તિના આધારે ડગલા માંડી રહ્યો છે. એની નજર એનાથીએ આગળ બ્રહ્માંડની વિસ્તરતી ક્ષિતીજો પર મંડાયેલી છે...એ સતત નવું શોધવા મથે છે.

આ આખીએ બાબતને આપણે સંશોધન કહીએ છીએ. આદિમ અવસ્થામાં એણે પહેલીવાર પથ્થર ઉઠાવીને પ્રાણીને માર્યો, શિકાર કર્યો હશે કે પછી ઠંડી કે તડકાથી કે પછી હિંસક પ્રાણીઓથી બચવા ગૂફામાં ગયા પછી આડો પથ્થર કે કોઈ લાકડાનું થડ આડસ તરીકે મૂક્યું હશે ત્યાંથી આ યાત્રા શરૂ થઈ ગઈ હશે. પછી તો વિવિધ શાખા, પ્રશાખા, જરૂરીયાતોને લઈને કેટલાય પ્રકારની શોધ થતી ચાલી, મૂર્ત-અમૂર્ત એવી દિશાઓમાં એ વધતી ચાલીને આજે તો અસંખ્ય દિશાઓમાં એની આ શોધવાની વૃત્તિ સક્રિય છે. એમાં કૂતુહલવૃત્તિ પોષવાની ઈચ્છા તો ખરી જ સાથોસાથ અન્યને મદદરૂપ થવાની, માનવસમાજ માટે કંઈક કરવાની અને એ રીતે ઈતિહાસના પાનાં પર ક્ષર નહીં તો અક્ષર દેહે અમર થવાની ઈચ્છાય ખરી. આ બાબતો જ માનવને સંશોધનરત રાખે છે.

મારે આ સંશોધનપત્રમાં માનવવિદ્યાઓ અને એમાંય શાસ્ત્રો અને કલાઓમાં થતાં સંશોધનો અને સાથોસાથ શુદ્ધ વિજ્ઞાનમાં થતાં સંશોધનોના મૂળભૂત તફાવત તથા સામ્ય ને સ્પષ્ટ કરવાનો આશય છે.

સંશોધન-  એ શબ્દમાં શોધ- એ મૂળ ધાતુરૂપ શબ્દ છે. કશું ખોળવું. સારી રીતે ખોળવું- એવો અર્થ થઈ  શકે. બીજી રીતે કહીએ તો સારી રીતે શોધી કાઢવું. 

આપણે પહેલા તો શોધ- ને સ્પષ્ટ કરીએ.

૧. Invention (ઈન્વેન્શન)- જેમાં શોધ એટલે કે એક તદ્દન નવી બાબત સર્જવી તે. માનવજાત માટે સાવ અપૂર્વ હોય તેવી બાબત સર્જવી. દા.ત. રેડિયો, ટેલિવિઝન, રડાર, અવકાશયાન- જેવી ભૌતિક બાબતોની શોધ અથવા તો શૂન્ય-ની શોધ. ભાષાની શોધ.વગેરે.

૨. Discovery (ડિસ્કવરી)- જે અસ્તિત્વ ધરાવતું હતું, તેને પ્રકાશમાં લાવવું. દા.ત. ઉત્તર ધ્રુવ, દક્ષિણ ધ્રુવ... જે છે તેને શુધ્ધ સ્વરૂપે, સ્વચ્છ સ્વરૂપે, પ્રકાશમાં આણવાનું કાર્ય. જે બાબત અપ્રગટ છે, ગુપ્ત છે, અજ્ઞાત છે, એનાથી જ્ઞાત થઈને એનું જ્ઞાન કરાવવાનું કાર્ય.

          આ પ્રકારના સંશોધનોનું પણ ખાસ્સુ મહત્વ છે. મોહે-જો-ડેરો, પિરામીડોના ભોંયરાઓ, ભૂગર્ભમાં દટાઈ ગયેલા શહેરો, સમુદ્રના તળીયે આગ ઓકતા જવાળામૂખીઓથી માંડી કોઈ ભંડારામાં સંગ્રાહીને સાવ ખોવાઈ ગયેલી હસ્તપ્રતો, પ્રાચીન લીપિઓને શોધી કાઢવી, માંજીને ફરી પ્રકાશમાં લાવવાનું કામ આ પ્રકારના સંશોધનમાં કરવામાં આવે છે.

૩. Research રિસર્ચ- આ શબ્દ પ્રાચીન ફ્રેન્ચ શબ્દ Cerchire (ર્સિચયર) માંથી અંગ્રેજીમાં Research તરીકે આવ્યો છે. તેનો શાબ્દિક અર્થ પુનઃશોધ તેવો થાય છે. એટલે કે ફરી ફરીને શોધ કરવાની પ્રક્રિયાનો નિર્દેશ કરે છે.

          આ પ્રકારની શોધ એ ખરેખરતો આગળની શોધનો વિસ્તાર છે. જે શોધાયેલું છે, જે સર્જાયેલું છે એને સમાર્જિત કરીને, વધારે પરિશુદ્ધ કરીને, વધારે અણિશુદ્ધ કરીને ફરીથી મૂકવું. મોટાભાગના સંશોધકો આ પ્રકારની શોધમાં સક્રિય હોય છે. રેડિયો,ટેલિવિઝન કે એવી જ કેટલીય ભૌતિક ચીજોની શોધ થયા પછી એમાં સતત સંશોધનો થતાં રહ્યાં અને હજી પણ થતાં રહે છે. તેનાથી તે શોધની ગુણવત્તા, સુગમ વપરાશ અને વ્યાપ વધતો ચાલ્યો.

એ જ રીતે અમૂર્ત એવા વિચારોની શોધ પણ પછીથી વિચારધારારૂપે વિસ્તરતી જાય, એક વિચારક્રમ વિસ્તાર પામીને આખી વિચારધારા બને તે પણ આવા સંશોધનોને આભારી છે.

000

આટલી સ્પષ્ટતા કર્યા પછી આપણે થોડી વિચારણા  એ પણ કરી લઈએ કે માનવ કઈ રીતે શોધ-સંશોધનમાં સક્રિય થતો હોય છે. કઈ રીતો વડે એ કશાક માન્ય એવા તારણ પર આવે છે. જયાં ભૌતિક શોધનો પ્રશ્ન છે ત્યાં સુધી તો સાવ સરળ બાબત એ છે કે, એમાં દેખાય તેવા સીધા લાભ હોય છે. જેમકે, હડકવા, શીતળા જેવા ખતરનાક રોગોની રસી નહોતી શોધાઈ ત્યાં સુધી એ રોગોને દેવતાનો શ્રાપ માનીને એની માનતા-પૂજા થતી. હજી પણ થાય છે. હડકાઈ મા, અને શીતળામાં આનું પ્રચલિત ઉદાહરણ છે. પણ સાથો સાથે દરેક લોકો એની રસી વિના સંકોચે લેવા લાગ્યા છે. એનું મહત્વ પણ સમજવા લાગ્યા છે. કેમકે, પરિણામો નજર સામે દેખાયા છે. રેલવે એન્જિનથી ગભરાતા લોકો હવે પ્લેનની મુસાફરીથી ગભરાતા નથી. કમ્પ્યુટર સાવ અભણ માણસો પણ વાપરવા લાગ્યાં છે- એ બધી શોધ અને પછીના સંશોધનો ભૌતિક છે, શુદ્ધ વિજ્ઞાનના છે. એટલે એમાં પરિણામ અને પ્રક્રિયા બધું જ નજર સામે છે. તાર્કીક હોવાથી સ્વીકાર્ય પણ જલદી બને છે. પણ જયાં અમૂર્તતા છે, પરિણામો સીધા, એકધારા અને સ્પષ્ટ ન હોય, દેખાતા ન હોય એવી સ્થિતીમાં સક્રિય એવી માનવવિદ્યાઓ અને કલાઓના સંદર્ભે સંશોધનની રીતો બદલાય છે, પ્રક્રિયા અને પરિણામ તેમ જ એની અસરકારકતા અને જોવાનો દૃષ્ટિકોણ સુદ્ધા બદલાય છે.

 

વ્યાપકરૂપમાં સંશોધનની વિવિધ પદ્ધતિઓ

૧. સ્વયંસ્ફૂરણાઃ-  કોઈ તાર્કિક રીતે ન જણાવી શકાય. બસ એમ જ કોઈ બાબત સર્જાઈ આવે. સ્વયંસ્ફૂર્ણાથી. જેમકે, પાણીકળાઓ- એવા માણસો હોય છે જે, કોઈપણ જાતના યંત્ર કે તંત્રનો ઉપયોગ કર્યા વિના ધરતી પર સુઈને બતાવી આપે કે અહીં ખોદવાથી પાણી નીકળશે.- આવી વ્યક્તિ પોતે પણ ન સમજાવી શકે કે તે કઈ રીતે પાણી હોવાનું ખાત્રીપૂર્વક કહી શકે છે. આવી શોધ સ્વયંસ્ફૂર્ણાથી થતી હોય છે. વરસાદ વિશે, ભૂકંપ વિશે કે પછી એવી કોઈ બાબતો વિશે, પૂર્વજન્મ કે યુદ્ધો વિશેની આગાહીઓ- જેનો કોઈ તાર્કીક ખુલાશો નથી પણ પરિણામ મળ્યાના દાખલાઓ ઘણાં મળે.

૨. આપ્ત વચનઃ- આપ્તવચનની પદ્ધતિ એટલે ગુરૂ પરંપરા. અથવા તો જેનામાં વિશ્વાસ છે એણે કહેલ વાતનો આધાર રાખી આગળ વધી જવું તે. અત્યારે સમાજશાસ્ત્ર, ઈતિહાસ, અર્થશાસ્ત્ર કે સાહિત્ય સહિતની વિવિધ કલાઓના ક્ષેત્રમાં થતાં કેટલાય સંશોધનો આપ્તવચન આધારિત વધારે હોય છે. પરંપરામાં આમ કહેવાયું છે- માટે એ સ્વીકાર્ય છે એવો અભિગમ આ પ્રકારના સંશોધનમાં મજબૂત રીતે હોય છે. મોટાભાગે કૂતુહલને સમાવવા માટે માનવ આપ્તવચનનો આધાર લઈને ચલાવી લેતો હોય છે.  અને આ પદ્ધતિના કારણે જ બધા માનવોમાં કૂતુહલવૃત્તિ હોવા છતાં બધા જ સંશોધકો નથી બની શકતા. મોટાભાગનાને ચિત્તમાં જન્મતાં પ્રશ્નોના જવાબો આ પ્રકારના પરંપરાગત જ્ઞાનપ્રવાહમાંથી, ખાસ કરીને ધર્મોપદેશ, આદર્શ જીવન જીવવા માટેના નૂશખાઓ શીખવતાં પ્રીચર- ટીચરો પાસેથી કૂતુહલને પોેષે એવું ભાથું મળી રહેતું હોય છે.

          સંશોધકો પણ વિવેક છોડીને જયારે આપ્તવચનની પદ્ધતિનો ભોગ બને ત્યારે સંશોધન દૂષિત થાય છે.

૩. વિશ્લેષણાત્મક બુધ્ધિઃ-

          આ પ્રકારની શોધબુદ્ધિનો વ્યાપક સ્વીકાર થઈ શકે. કેમકે એમાં પૂર્ણતઃ તાર્કીકતા કેન્દ્રમાં છે. જે શોધ-પદાર્થ છે (પછી ભલે તે મૂર્તરૂપે હોય કે અમૂર્તરૂપે) તેનું બારીકાઈથી વિશ્લેષણ કરવું, એના ગુણધર્મોની તપાસ કરવી, એની તાસીર, એના પરિમાણો, એના બધાં જ પાસાઓને વિગતે તપાસીને ખંડ-ખંડમાં સમજયા પછી અખંડરૂપે સમજવાનો પ્રયાસ કરવાની આ વિશ્લેષણ પદ્ધતિ બહુધા સ્વીકાર્ય અને વ્યાપક રીતે આવકાર્ય બને છે.

શુધ્ધ વિજ્ઞાનોમાં આ પદ્ધતિ પર જ શ્રદ્ધા રાખવામાં આવે છે.  જેમકે, આઈન્સ્ટાઈનની સાપેક્ષતાની થિયરી કે બ્રંહ્માડના મેટર-એન્ટિમેટર, કે ટાઈમની વિચારણાને આઈન્સ્ટાઈન અત્યંત વિદ્વાન, મેધાવી સાબિત થઈ ચૂક્યા હોવા છતાં અવાર-નવાર પરીક્ષણો કરીને એને ચકાસણી કરવામાં આવે છે.  એટલે કે, શુદ્ધ વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં આપ્તવચનની પદ્ધતિનો સ્વીકાર નથી. જયારે માનવવિદ્યાઓમાં આ પદ્ધતિનો સહજ સ્વીકાર એના પરિણામોને દુષિત કરનારાં નીવડતા હોય છે.

ટૂંકમાં વિશ્લેષ્ણાત્મક પદ્ધતિ એ વધારે અસરકારક, વધારે પારદર્શી અને  વધારે અપનાવવા યોગ્ય બની રહે છે.

સંશોધન વિશે સાહિત્યકોશમાં આ રીતે સમજ આપવામાં આવી છેઃ

          અધ્યયન વિષય સાથે સંકળાયેલાં તથ્યોની, એના આંતરસંબંધોની તપાસ દ્વારા, કાળજીભરી ખોજ કરવી અને એને અંતે વ્યાપક તારણો અને નિર્ણયો સુધી પહોંચવું એ સંશોધનની પ્રક્રિયા છે. આ પ્રક્રિયા ચુસ્ત વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિએ ચાલતી હોય છે. સંશોધનનું પ્રયોજન ઉપલબ્ધ સામગ્રીની ઝીણવટભરી અને સર્વગ્રાહી ચકાસણી કરીને નવા જ્ઞાનની ઉપલબ્ધિ કરવી કે જ્ઞાનસંચયમાં વૃદ્ધિ કરવી એ હોય છે. સંશોધનના બીજ પરંપરાપ્રાપ્ય તથ્યો પરત્વે અભ્યાસીની ચિકિત્સાદૃષ્ટિમાં અને એણે શાસ્ત્રીય ધોરણે કરેલા સંશયોમાં પડેલાં છે. સ્થિતનો કે સિદ્ધનો રૂઢિપ્રેરિત યથાતથ સ્વીકાર નહીં પણ એની સામે તર્કનિષ્ઠ પ્રશ્નો ઊભા કરવા એ  સંશોધનની પહેલી શરત ગણાય. પછી એ પ્રશ્નોની મદદથી પ્રાપ્ત સામગ્રીને ચકાસતા જવું ને સંશુદ્ધ અધિકૃત તથ્યો તારવવાં એ એનું લક્ષ્ય છે.

(પૃ.૫૭૮, ગુજ.સા.કોશ-૩)

શોધનો આરંભ ક્યાંથી ?

સંશોધનની શરૂઆત હંમેશા સ્વયં સ્ફૂરણાથી ઉદ્ભવેલા કોઈ પ્રશ્ન અથવા સમસ્યામાંથી થાય છે. દા.ત.

(૧)  વિજ્ઞાનમાઃ- ઝાડ પરથી સફરજન નીચે શા માટે પડ્યું ?

(૨) સાહિત્યમાઃ- કાલીદાસે પોતાના કાવ્યમાં પ્રકૃતિના કયા સ્વરૂપને વર્ણવ્યું છે?

(૩) ઈતિહાસમાઃ- બીજા વિશ્વયુધ્ધની અસરો?

(૪) અર્થશાસ્ત્રમાઃ- કાર્લ માર્કસના વિચારોની વિવિધ સમાજ પર પડેલી અસર.

(૫) સમાજશાસ્ત્રઃ- શહેરોમાં વધુ સંખ્યામાં જોવા મળતા ગંદા વસવાટો.

 

          આ અને આવા અનેક પ્રશ્નો સંશોધનની જનની છે. પ્રશ્નો કે સમસ્યાઓની પ્રકૃતિમાં પણ પુષ્કળ વૈવિધ્ય હોય છે પણ સામાન્ય રીતે "આમ થાય તો....." અથવા તો "જયારે આમ થાય ત્યારે... વગેરે જેવા પ્રશ્નોની આસપાસ મોટા ભાગનાં સંશોધનો વીંટળાયેલા હોય અને તે દ્વારા ખૂટતા જ્ઞાનની ર્પૂિત કરવાના પ્રયાસો થાય છે."

          એક બાબત નિશ્ચિત રીતે કહી શકાય કે સંશોધનને એવા પ્રશ્નો કે સમસ્યાઓ સાથે સંબંધ છે કે જેનું નિરીક્ષણ અને ચકાસણી થઈ શકે. જેનું નિરીક્ષણ અને ચકાસણી ન થઈ શકે તેવા કલ્પિત પાયા વગરના પ્રશ્નો કે સમસ્યાઓમાં સંશોધનને રસ નથી. આજના વૈજ્ઞાનિક યુગમાં સંશોધનનો અંત નથી આવતો. પ્રશ્નોના ઉકેલ કે જવાબ મળી ગયાથી સંશોધન પૂરું નથી થતું. તેમાંથી નવા પ્રશ્નો કે સમસ્યાઓ જન્મ્યા જ કરતી હોય છે કે જે નવા સંશોધન માટે ભાથું પૂરું પાડે છે. સંશોધનની પ્રક્રિયા  અવિરત ચાલતી રહે છે.

સંશોધનઃ- માનવ વિદ્યાઓ અને વિજ્ઞાન

          સંશોધનને મુખ્યત્વે બે વિભાગમાં વહેંચી શકાય.

૧. માનવવિદ્યાઃ-  જે વિષયના કેન્દ્રમાં સીધો જ માનવ રહેલો છે એ સર્વે માનવવિદ્યાઓ.જેમકે, ઈતિહાસ, સમાજશાસ્ત્ર, તત્ત્વજ્ઞાન, નૃવંશશાસ્ત્ર જેવા અનેક શાસ્ત્રો. જે એક યા બીજી રીતે માનવને તપાસે છે, માનવને વર્ણવે છે અથવા તો માનવ-માનવ વચ્ચેના આંતરસંબંધોને કેન્દ્રમાં રાખીને પોતાનો વ્યાપ સાધે છે.

          સાહિત્ય, સંગીત, ચિત્ર, સ્થાપત્ય આદિ કલાઓ. આ કલાઓના ધરીરૂપ કેન્દ્રો- સર્જક-કૃતિ અને ભાવક  તેમ જ આ ત્રણેય ધરીઓને સમજવા મથતું કલાઓનું શાસ્ત્ર એ પણ માનવને જ કેન્દ્રમાં રાખતા હોઈ માનવવિદ્યાઓમાં સ્થાન પામે છે.

           કલામાં દૃશ્ય, શ્રાવ્ય અને દૃશ્ય-શ્રાવ્ય ત્રણેય પ્રકારમાં થતાં અભ્યાસો, કલાકારના ઉપરના નિબંધ કે જીવનચરિત્ર જેવા સાહિત્ય પ્રકારો સંશોધનમાં સ્થાન પામે છે. જે સંપૂર્ણપણે લલિત કલાની કોટીમાં સ્થાન પામતા નથી. તેવી જ રીતે કલાકારના અંગત જીવનની અસર - સામાજિક, સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક, આર્થિક, રાજકીય વગેરે...

          શાસ્ત્રોમાં ઈતિહાસ, અર્થશાસ્ત્ર, સમાજશાસ્ત્ર, રાજય શાસ્ત્ર, મનોવિજ્ઞાન, માનવશાસ્ત્ર વગેરેમાં થતાં અભ્યાસનો સમાવેશ થાય છે. જેમાં ગ્રંથાલય, નિરીક્ષણ, મુલાકાત, પ્રશ્નાવલી અથવા મનોવિજ્ઞાન જેવા વિષયમાં પ્રયોગ પધ્ધતિની મદદથી સંશોધન થાય છે.

          આમ વિવિધ માનવવિદ્યાઓમાં દરેક વિદ્યાશાખા પોતાની શાખામાં તો સંશોધન કરતી હોય પરંતુ અન્ય શાખા તેમાં આપોઆપ વણાઈ જતી જોવા મળે છે.

દા.ત.

          લલિત સાહિત્યમાં નિશ્ચિતપણે સ્થાન પામેલાં કાવ્ય, નાટક, નવલકથા, ટૂંકી વાર્તાના સંદર્ભમાં વિચારણા કરવાની હોય ત્યારે સાહિત્ય સંશોધન તેમજ કલાકાર અથવા કવિની વ્યક્તિગત સિધ્ધિ માટે સામાજિક સંશોધન ઉપયોગી થાય છે.

 

વિજ્ઞાનઃ-

          સંશોધન દ્વારા જ વિજ્ઞાન વિકસે છે અને નવા નવા સિધ્ધાંતો રચાય છે. જેની મદદથી માનવજીવન સુલભ અને સરળ બને છે. વિજ્ઞાનના કોઈપણ સિધ્ધાંતનો ઉપયોગ કરીને કોઈ નવી વસ્તુ, સાધન, કાર્ય, કૌશલ્ય કે પ્રક્રિયા શોધવામાં આવે છે કે જે માનવજીવનની કોઈ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવામાં, વિકાસ કરવામાં સહાયક થાય છે. સાથોસાથ સમાજની સુવિધા વધારવામાં, પરિશ્રમ ઘટાડવામાં તેમજ સમય બચાવવામાં વિજ્ઞાનની વિવિધ શોધોનો ફાળો મહત્વનો છે.

સંશોધનના સોપાનોઃ-

          આજના વૈજ્ઞાનિક યુગમાં દરેક ક્ષેત્રમાં સંશોધનનું વિશિષ્ટ મહત્વ છે. જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા માટે વિશિષ્ટ પધ્ધતિ અને પ્રવિધિઓનો ઉપયોગ કરીને જે જ્ઞાન મેળવાય છે તેને વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન કહે છે.

વિજ્ઞાન અને માનવવિદ્યા બંને શાખાઓમાં સંશોધન થાય છે. જેમાં મુખ્ય હેતુ એ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાનો હોય છે.

સંશોધન જે રીતે દેખાય છે તેવંુ સમગ્રદર્શી એક જ તબક્કામાં નથી થઈ જતું પરંતુ સમગ્ર સંશોધન અનેકવિધ તબક્કાઓનું પરિણામ છે. આ વિવિધ સોપાનો કેટલીક ક્રમિક પ્રક્રિયાઓના સંદર્ભમાં પાડવામાં આવે છે. સંશોધન આ દરેક તબક્કામાંથી પસાર થાય છે પણ એ ધ્યાનમાં રાખવું જરૂરી છે કે આ દરેક સોપાનો સ્વતંત્ર નથી બલ્કે પ્રક્રિયાના આ બધા જ સોપાનો પરસ્પર સંબંધિત છે અને કેટલીકવાર એકબીજામાં ઓતપ્રોત થઈ જાય છે.

પરંતુ અહીં માનવ વિદ્યાઓમાં શાસ્ત્રો અને સાહિત્યમાં થોડા અંશે તફાવત જોવા મળે છે. શાસ્ત્રોમાં શ્રીમતી પોલિન યંગના મત અનુસાર નીચેના સોપાનો જોવા મળે છે.

૧. સંશોધન ક્ષેત્રની બાબતમાં વિચારણા અને સંશોધન પ્રશ્નની પસંદગી.

૨. સંશોધન ડિઝાઈન અથવા સંશોધન યોજના.

૩. ઉપકલ્પનાનું ઘડતર (નિર્માણ).

૪. માહિતી એકત્રિત કરવાની પ્રયુક્તિની પસંદગી.

૫. ઉપકલ્પનાની ચકાસણી માટે માહિતીનું એકત્રિકરણ.

૬. એકઠી કરેલી માહિતીનું પૃથ્થકરણ અને વર્ગીકરણ.

૭. તારણો અને સામાન્યીકરણ.

         

જયારે સાહિત્યમાં સંશોધકે પોતાના સ્વાધ્યાયને ત્રણ વિભાગમાં વહેંચવાની તરફેણ કરી છે. જેમાં-

૧. સંશોધન પૂર્વેનો સ્વાધ્યાય.

૨. સંશોધન કાર્ય કરતી વેળાનો સ્વાધ્યાય.

૩. પુનરાવર્તન.

 

          આ ત્રણ વિભાગમાં શાસ્ત્રોમાં સંશોધનના સોપાનોનો મહ્દઅંશે સમાવેશ થાય છે પરંતુ "ઉપકલ્પના રચવી" એવું સાહિત્યના દરેક અભ્યાસમાં જરૂરી માનવામાં નથી આવતું. જયારે કે સંશોધનનો હેતુ સ્પષ્ટ કરવો એવું બંને વિદ્યાશાખા સ્વીકારે છે.

          સામાન્ય રીતે એવી માન્યતા છે કે M.Phil, Ph.D. નો વિદ્યાર્થી સંશોધન કરે પરંતુ ગમે તે વિદ્યાશાખામાં અથવા તો સામાન્ય જનજીવનની જરૂરિયાત પૂરી પાડવા માટે પણ સંંશોધન જરૂરી છે. સારુ અને સાચુ સંશોધન કરવા માટે સંશોધકમાં નીચેના લક્ષણો આવશ્યક છે.

૧. જીજ્ઞાસા

૨. ગૃહીત વિષયનું જ્ઞાન

૩. ક્ષમતા

૪. કાર્ય સંલગ્નતા (કાર્ય સાથે જોડાઈ રહેવાની વૃત્તિ)

૫. કૃતજ્ઞતા (સંશોધકે મદદરૂપ થનાર માટે કૃતજ્ઞતાનો ભાવ રાખવો)

૬. લેખન ક્ષમતા

૭. વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ અને તટસ્થતા

 ઉપરોક્ત લક્ષણો ધરાવતો સંશોધક એ પોતાના કાર્યને યોગ્ય ન્યાય આપી શકે છે. વળી તે ગમે તે વિદ્યા શાખાનો હોય પણ સંશોધન કાર્ય માટે આ ગુણો હોવા આવશ્યક છે.

સાહિત્ય અને શાસ્ત્રો પરસ્પર પરાવલંબી

          સાહિત્ય સંશોધન સર્જકના સમકાલીન સમાજનાં રીતરિવાજ, રહેણીકરણી, ખાનપાન, ઐતિહાસિક-સાંસ્કૃતિક પરિસ્થિતિની છબી, સમાજનું જે તે સમયનું વાતાવરણ, તેની મનઃસ્થિતિ વગેરે અસર કરતું હોય છે. આમ સાહિત્ય અને શાસ્ત્રને છૂટું પાડવું મુશ્કેલ બને છે.

દા.ત.-

 સ્વાતંત્ર્યતા સમયે રચાયેલ વાર્તા, કાવ્યો, નિબંધો, નાટકો વગેરેમાં તે સમયની સમાજની પરિસ્થિતિની અસર જોવા મળે છે.

 અથવા તો બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો ઐતિહાસિક અસરો, સમાજની પરિસ્થિતિ, સાંસ્કૃતિક વારસો, વર્ગ-વર્ણવ્યવસ્થા જેવી આર્થિક બાબતોને સાંકળીને રચાયેલી વાર્તાઓ દર્શાવે છે કે બંને એકબીજાના પૂરક છે.

દા.ત.-

 પ્રેમચંદની વાર્તાઓમાં દર્શાવેલ સમાજની પરિસ્થિતિ, સ્ત્રીનો દરજજો વગેરે.

000

ઉપસંહાર

 માનવવિદ્યાઓ અને વિજ્ઞાન બંનેમાં સંશોધન થાય છે. વિજ્ઞાનના સંશોધન દ્વારા પ્રજાજીવનની ભૌતિક, શારીરિક અને બૌધ્ધિક, વૈચારિક સમૃધ્ધિ વિસ્તારી શકાય છે. જે મનુષ્યના સમય, શક્તિ, નાણાં વગેરેનો બચાવ કરનારી હોય છે. દા.ત. (૧) રસોડાના વિવિધ ઉપકરણોએ સ્ત્રીને રસોઈના કામમાં ઘણી મદદ કરેલ છે. જે સમય અને શક્તિ બચાવે છે. (૨) મેડિકલ સાયન્સની વિવિધ શોધો.

          વિવિધ શાસ્ત્રો એ સંશોધન દ્વારા પ્રવર્તમાન સમયમાં જોવા મળતી સમસ્યાઓના નિકાલ કરવા માટે ઉકેલ આપ્યા છે. જે પ્રજાજીવનને સરળ અને મુશ્કેલી રહિત બનાવવામાં ઉપયોગી છે. દા.ત.- (૧) સમાજશાસ્ત્રમાં સ્ત્રીઓની સમસ્યા તરીકે આત્મહત્યાની સમસ્યા પર થતું સંશોધન. (૨) અર્થશાસ્ત્રમાં - ખાનગીકરણની નીતિની સમાજ પર અસર.  જે માનવજાતની સમૃધ્ધિનું વિસ્તરણ કરે છે.

જયારે સાહિત્યનું સંશોધન સ્થૂળ-ભૌતિક સમૃધ્ધિ વધારવામાં ખાસ ઉપકારક ના થાય, એ સ્વાભાવિક છે પરંતુ માનવજાતની બૌધ્ધિક કે વૈચારિક સમૃધ્ધિ વધારવામાં પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે એ અવશ્ય ઉપકારક છે. મનુષ્યની પાછળ જે લાગણી, ભાવ, વિચાર, ઈચ્છા વગેરેની પ્રેરણાનું કાર્ય કરે છે. દા.ત.- "રામાયણ" અને "મહાભારત" જેવી કૃતિઓનો પ્રભાવ પ્રવર્તમાન સમયમાં પણ એટલો જ છે. આજે પણ સંસ્કૃતિના સ્ત્રોત ગણાય છે.

તથ્યઃ

          વિજ્ઞાનની અપેક્ષાએ માનવ વિદ્યાના સંશોધનોમાં તથ્યનું સ્વરૂપ જુદુ હોય છે. વિજ્ઞાન કોઈ પદાર્થ અથવા વસ્તુનું સંશોધન કરી સિધ્ધાંત રચે છે. જે સ્પર્શ જન્ય અસ્તિત્વ ધરાવતી બાબત હોવાથી સો ટકા સાચી માહિતી મળે છે. જેમાં એકવાર પ્રસ્થાપિત થયેલ સિધ્ધાંતમાં ક્યારેય પણ ફેર પડી શકે નહીં... હા. તે જ સિધ્ધાંતને આગળ વધારી નવો સિધ્ધાંત અથવા તેના જેવી બીજી બાબતનો આવિષ્કાર થઈ શકે છે. ટૂંકમાં તથ્યનું સ્વરૂપ મૂર્ત અને સ્પષ્ટ હોય છે.

          જયારે માનવ વિદ્યાશાખાઓમાં મૂળભૂત રીતે સંશોધન માનવચિત્ત પર આધારિત હોય છે. સંશોધક કયા વર્ગમાંથી, વર્ણમાંથી, કઈ સંસ્કૃતિની અસરવાળો, કોઈ એક વિચારસરણીના પ્રભાવવાળો, વિવિધ સામાજિક વાતાવરણની અસરવાળો, વ્યક્તિગત વિચારવાની ક્ષમતાના તફાવત વગેરે જેવી બાબતો પર આધારિત હોય છે. આથી કોઈ એક જ ઘટનાને જુદા જુદા સંશોધક તપાસે ત્યારે તેમના તારણોમાં તફાવત જોવા મળે છે.

          તેવી જ રીતે જે માનવ સમુદાયનો અભ્યાસ કરે છે તે સમુદાયનાં માનવની માનસિક સ્થિતિ, ર્આિથક સ્થિતિ, સામાજિક પરિસ્થિતિ, સાંસ્કૃતિક વાતાવરણ પણ જુદુ જુદુ હોય છે. ઘણી વાર ઉત્તરદાતાએ ખોટી છાપ પાડવા અથવા સાચી વાત છૂપાવવા યોગ્ય માહિતી આપતા નથી. જેના કારણે અભ્યાસના તારણો/નિષ્કર્ષો હકીકતલક્ષી મળતા નથી.

એટલે જ સાહિત્યકોશમાં આ બંને પ્રકાર વચ્ચેના ભેદને આ રીતે સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યો છેઃ

વિજ્ઞાનવિષયક સંશોધન અને સાહિત્યવિષયક સંશોધન વચ્ચે પ્રક્રિયાગત થોડા તફાવત હોય છે. વૈજ્ઞાનિક સંશોધક સ્થિર, એકરૂપ, અપરિવર્તનશીલ ભૌતિક પદાર્થની તપાસ કરે છે ને એથી કાર્યકારણ પદ્ધતિ એ સાર્વત્રિક અને સમયનિરપેક્ષ સર્વસામાન્ય નિયમો સ્થાપી શકે છે. જયારે સાહિત્યસંશોધનના (અને અન્ય શાસ્ત્રોમાં પણ) વિષયરૂપ મૂળ પદાર્થ સાહિત્ય જીવંત, બહુરૂપ અને સંકુલ હોવાથી એનાં સર્વ પરિમાણોના સમયનિરપેક્ષ સર્વસામાન્ય અને સાર્વત્રિક નિયમો સ્થાપી શકાતા નથી...જોકે, પ્રક્રિયાઓમાં થોડી ભિન્નતા હોવા છતાં સાહિત્યસંશોધનમાં પણ અભિગમ, પદ્ધતિ અને શિસ્ત તો અનિવાર્યપણે વૈજ્ઞાનિક હોય. (પૃ. ૫૭૮, સાહિત્યકોશ-૩)

 

 

સંદર્ભ ગ્રંથો

૧. મહેતા સી.વી. સંશોધનશાસ્ત્ર પાર્શ્વ પબ્લિકેશન, અમદાવાદ

૨. રાવ મહેન્દ્રકુમાર સામાજિક સંશોધન અખિલ હિન્દ પ્રકાશન, અમદાવાદ

૩. ડૉ.વ્યાસ ચંપૂ સાહિત્ય સંશોધનની પધ્ધતિ યુનિર્વિસટી ગ્રંથનિર્માણ બોર્ડ, અમદાવાદ

૪. डॉ. शर्मा विनय मोहन- शोद प्रविधि- नेशनल पब्लिशींग हाउस, दिल्ही.

૫. Dr. Kumar Anil- Research Methodology- Logic and Techniques Arya Publications, Delhi

૬. ગુજરાતી સંજ્ઞાકોશ-૩ કોશ ગુજરાત સાહિત્ય પરિષદ

 

ડૉ. હેતલ ઠક્કર

આસિ. પ્રોફેસર. સમાજશાસ્ત્ર વિભાગ

ગુજરાત આર્ટ્સ એન્ડ કોમર્સ કોલેજ(સાંજની)

અમદાવાદ-6

Share us

 

Home || Editorial Board || Submission Guide || Archive || Feedback || Contact us || Author Index ||

Copyrights : http://www.sahityasetu.in